CSENDERUPL

De traditie van glasindustrie in het Boheems Paradijs

Glasindustrie heeft in Bohemen een duizendjarige traditie en met name de regio Boheems Paradijs (Český ráj)is met de glasproductie nauw verbonden. Glasovens werden op het gebied van Bohemen in de 9e eeuw al gebruikt. De eerste schriftelijke vermelding van de glasproductie in Bohemen dateert uit het jaar 1162 uit de pen van een monnik, een Benedictijner van de klooster Sázavský klášter.

Voor glasfabrieken zijn enorme hoeveelheden hout nodig. Geschikte omstandigheden waren daarvoor in de bergen die toen nog heel dicht bebost waren. Daarom zijn juist daar in de tweede helft van de 13e eeuw de eerste glasfabrieken juist daar ontstaan, zoals bijvoorbeeld de glasfabrieken in de bergen Krušné hory, Jizerské hory, Orlické hory, Krkonoše en Šumava.

Middeleeuwse glasblazers produceerden al kerkramen, kralen en hol glas. Zij hebben een uitzonderlijke status in de feodale maatschappij bereikt en sommigen werden zelfs in de adelstand verheven. Het volume van de glasproductie werd snel te groot voor de binnenlandse markt, dus begon men de producten naar de buurlanden te exporteren. Een belangrijke ontwikkeling van de glasproductie begon in de 16e eeuw, nadat uitstekende mijnwerkers uit Saksen naar deze regio gekomen waren. In de late 17e en de vroege 18e eeuw bereikten Tsjechische glasblazers een ongeëvenaarde positie op de Europese markten. Zij hadden zelfs betere positie op de markt dan hun Venetiaanse concurrenten die tot dan toe een dominante positie hadden. Veel technologieën voor de verwerking van glas zijn toen verbeterd, maar een belangrijke rol speelde ook de goed georganiseerde handel en de export naar de buurlanden.

In de 18e eeuw begint in deze regio voor het eerst de bijouterieproductie. De impuls kwam oorspronkelijk uit de buurt van de stad Turnov met haar lange traditie van steenslijperij dankzij de edelstenen van de heuvel Kozákov. In de 18e eeuw hadden de steenslijpers in Turnov tijdelijk gebrek aan grondstoffen. Daarom begon men glascomposities te smelten en te bewerken. De op de edelstenen lijkende glascomposities zouden de edelstenen moeten vervangen en tegelijkertijd waren zij goedkoper en toegankelijker. Gunstigere voorwaarden voor de productie waren in de buurt van de stad Jablonec nad Nisou en de bijouterieproductie werd dus van Turnov naar Jablonec verplaatst en ontwikkelde zich heel snel.

In de jaren zestig van de 19e eeuw nam de bijouterieproductie in Jablonec nad Nisou sterk toe. De fabrikanten konden niet meer voldoende sieraden produceren om aan de groeiende vraag te voldoen en de productie strekte zich uit naar de omgeving van de stad Železný Brod. Dat was zeer welkom, want het ging met de lakenindustrie in deze regio toen niet meer zo goed.

Eerst werden in Železný Brod en omgeving kralen geslepen en werd de zogenaamde ´sekanice´ (gehakte kralen) geproduceerd, kleine glazen kralen, gehakt of gesneden van glazen buizen. Oorspronkelijk werd dit gedaan met messen, later met een eenvoudige machine, de zogenaamde cojk, klemprda of klemprcojk (naar het Duitse woord Trempelzeug). De gehakte stukken werden vervolgens geslepen op grote slijpmachines met zandstenen slijpstenen. De zo ontstane kralen werden dan ook aangeregen, voornamelijk door vrouwen. Oorspronkelijk werden de kralen individueel geslepen, later is de technologie versneld door de aangeregen kralen direct op draden te slijpen.

Naast de productie en het slijpen van ´sekanice´ begint in de tweede helft van de 19e eeuw in Železný Brod ook de zogenaamde techniek van ´viklování´ en ´drikování´ – het drukken van kralen. ´Viklování´, het wikkelen van glazen parels, is een techniek waarbij heet glas uit het eind van een gesmolten glazen staaf om een draad wordt gewikkeld. Zulke kralen worden dan op verschillende manieren gevormd (in vormpjes, met pincetten of andere instrumenten) en versierd. Elk handgemaakt en door de glasbrander bewerkt exemplaar is een origineel. Het wikkelen van glazen parels vond in Železný Brod plaats en verder vooral in het gebied van Malá Skála. De technologie van het drukken van kralen bij de oven ontwikkelde zich slechts in de regio rond de stad Jablonec nad Nisou. De oudste fabriek waar deze techniek gebruikt werd, werd in 1860 in Huť opgericht, een andere werd in 1865 in Huntířov gebouwd, later zij er meerdere ontstaan, voornamelijk in het gebied tussen Železný Brod en Jablonec. Vele van deze fabrieken bestaan nog steeds en dragen tot het typische karakter van deze glasregio bij. De drukkers gebruiken 20-25 mm dikke glazen staafjes die opgewarmd worden in de oven en het gesmolten glas in de tang in vormen drukken - op die manier krijgen de glasproducten hun mooie vormen.

Na de eeuwwisseling bleef de glasproductie in Železný Brod groeien en was een zeer belangrijke industrietaak voor de stad en haar omgeving. Toen is ook het idee ontstaan om een school voor glasblazers in Železný Brod op te richten. De professionele handels- en glasblazersschool werd opgericht in 1920. Deze school werd snel beroemd om haar nieuw en modern concept van glasproductie. Er werd nadruk gelegd op originaliteit, de artistieke en creatieve manier van glasverwerken en de nieuwe, innovatieve technieken - en niet slechts op de ambachtelijke decoratieve technieken van vroeger. Het oprichten van de glasblazersschool vormt een mijlpaal voor de glasindustrie in en rond Železný Brod. Er zijn geheel nieuwe manieren van glasbewerking ontstaan en de school zorgde voor de verdere ontwikkeling van de stad. Železný Brod werd al gauw beroemd om zijn glasexposities op verschillende wereldtentoonstellingen. Een groot succes waren voornamelijk glasfiguurtjes ontworpen door professor Jaroslav Brychta.

In de jaren twintig van de 20e eeuw hadden de glas- en slijpbedrijven in Železný Brod bijna vierduizend medewerkers en ongeveer duizend andere mensen werkten nog in kleine familiebedrijven. De veelbelovende ontwikkeling van de glasproductie werd echter abrupt afgebroken in 1938. Na het aansluiten van de grensgebieden bij Duitsland werd van de Duitse kant sterke druk op de Tsjechische glasblazers geoefend, de Tsjechische glasbedrijven zouden hun productie moeten verminderen of volledigbeëindigen. Voor de Duitse glasblazers waren zij namelijk sterke concurrenten en men heeft dus van de nieuwe situatie gebruik gemaakt om de ongewenste concurrentie uit te schakelen.

Een noodlottig keerpunt voor de glasfabrikanten kwam in februari 1948. Glasfabrieken en -bedrijven die tot dan toe particulier waren, werden plotseling onteigend en alle bedrijfsactiviteiten werden onderdrukt. Net zoals ondernemers op andere gebieden werden ook glasfabrikanten vervolgd en sommigen zelfs gevangen gezet. De productie werd geconcentreerd in grote fabrieken en het staatsbedrijf Železnobrodské sklo (glas) werd opgericht. In het kader van dit staatsbedrijf werd in 1950 een Kunst- en technisch centrum gecreëerd waar lokale kunstenaars in dienst traden. Het centrum was gericht op sculpturen van gesmolten glas waarom vooral Stanislav Libenský en Jaroslava Brychtová beroemd werden. Het werk van de kunstenaars en glasblazers van deze regio werden vervolgens ook in verschillende exposities tentoongesteld.

Een andere belangrijke verandering vond na de revolutie van 1989 plaats, toen het voor ondernemers weer mogelijk was, een bedrijf op te richten. De veelbelovende ontwikkeling van de afgelopen jaren wordt nu enigszins getemperd door de groeiende Aziatische concurrentie die voor de Tsjechische glasindustrie een aanzienlijke bedreiging vormt. Glas beïnvloedt en vormt het leven in het Boheems Paradijs sinds vele jaren en wij geloven dat het ook in de komende jaren de plaats in de maatschappij zal behouden. Of met de woorden van de glaskunstenaar Stanislav Libenský in zijn antwoord op de vraag naar zijn relatie tot de stad Železný Brod: "Het is een regio waar het glas in het bloed circuleert en wij willen er gewoon nooit meer weg."

U bent van harte welkom om te komen en zien dat er in het Boheems Paradijs en voornamelijk rond Železný Brod nog steeds originele glazen sieraden, beeldjes en andere glazen producten van hoge kwaliteit geproduceerd worden. U kunt het geheim van de glasproductie in de talrijke glaswinkels en -bedrijven ontdekken waar het door enthousiaste mensen gepresenteerd wordt. Bij deze gelegenheid heeft u ook de mogelijkheid om enkele van hun glasproducten van hoge kwaliteit te kopen. Een interessante ervaring is ook een bezoek aan de Střední umělecko-průmyslová škola sklářská (glasblazersschool) in Železný Brod, waar u informatie krijgt over de verschillende technieken van de glasproductie en het werk van de scholieren kunt bekijken. Veel informatie over de geschiedenis en de tradities van de plaatselijke glasindustrie vindt u in het stadsmuseum Městské muzeum Železný Brod.

Vytvořeno 21.7.2011 13:40:39 | přečteno 9964x | zdarska
 
 
Sdružení Český ráj © 1992-2021  |  Antonína Dvořáka 335, 511 01 TURNOV
tel.: +420 481 540 253  |  info@cesky-raj.info
Publikační a redakční systém Public4u © 2000-2021
load